Classicisme

Classicisme

Een mooi voorbeeld van Nederlands classicisme. Het Paleis op de Dam (1648-65), de architect was Jacob van Campen, in classicistische stijl geschilderd door Gerrit Adriaenszoon Berckheyde (1673).

Het classicisme is de historiografische naam voor een culturele, esthetische en intellectuele stroming die zich liet inspireren door de esthetische en filosofische patronen van de klassieke oudheid (eenvoud, eenheid, soberheid –decorum-, rationaliteit, harmonie -evenwicht van verhoudingen, concordia oppositorum-, mimesisimitatio naturae-, “de mens als maat van alle dingen” –homo omnium rerum mensura est-), die zich tegelijkertijd met de verschillende artistieke stijlen en literaire bewegingen van de Moderne Tijd ontwikkelde. Kortom, classicisme is een beweging die terugkeert naar de klassieke Griekse en Romeinse voorbeelden. Het classicisme is een specifiek genre van filosofie, dat zich uit in literatuur, architectuur, kunst en muziek, met Oudgriekse en Romeinse bronnen en een nadruk op de samenleving. Het kwam vooral tot uiting in het neoclassicisme van het tijdperk van de Verlichting. De grote meesters van de renaissance dienden als voorbeeld voor de classicisten. Het classicisme behoort qua tijd tot de stijlperiode van de barok, hoewel het zich daar in filosofische zin tegen afzet.

Classicisme is een lastige term die in feite alleen maar duidt op een terugkeer naar de klassieken, maar die in verschillende delen van Europa niet altijd naar dezelfde periode binnen de kunstgeschiedenis verwijst. Zo wordt het palladianisme (1508 – 1580), dat vooral in Italië en het Verenigd Koninkrijk navolging vond, soms wel en soms niet bij het classicisme gerekend. In Duitstalige landen en in Oost-Europa wordt met Klassizismus de periode van het neoclassicisme bedoeld, dat in feite een nieuwe golf van classicisme is aan het einde van de 18e eeuw. In de meeste andere landen wordt de term classicisme specifiek voor de periode tussen 1640 en 1720 gebruikt. Het classicisme van de Renaissance leidde tot, en maakte plaats voor, een ander besef van wat “klassiek” was in de 16e en 17e eeuw. In deze periode kreeg het classicisme duidelijker structurele trekjes van ordelijkheid, voorspelbaarheid, het gebruik van geometrie en rasters, het belang van strenge discipline en pedagogie, en de vorming van kunst- en muziekscholen.

Het kwam tot uiting in alle domeinen van de kunst, van literatuur en muziek in hun verschillende verschijningsvormen tot de zogenaamde “schone” of “grote” beeldende kunsten (architectuur, schilderkunst en beeldhouwkunst) en de zogenaamde “decoratieve” of “minder belangrijke” (meubels, mode). Het verscheen samen met het maniërisme, dat op zijn beurt plaats maakte voor de barok en de rococo; het werd vernieuwd door het neoclassicisme en aangevallen door de romantiek. Het bleef de dominante trend in de westerse kunst en het westerse denken gedurende de 18e en 19e eeuw, terwijl in de 20e eeuw zowel de kunstmarkt als de institutionele sfeer uiteindelijk de trend van de radicale verandering van de avant-garde overnamen.

De slachtingen van het Driemanschap, van Antoine Caron, 1566.

Aan het begin van dit artikel is u al verteld dat het classicisme geïnspireerd werd door de kunst- en denkpatronen van de klassieke wereld (het oude Griekenland en het oude Rome). Het classicisme van de moderne tijd vindt echter zijn meer directe oorsprong in de continuïteit van culturele bewegingen die in de late Middeleeuwen ontstonden: de waarden van de Renaissance, samen met de zoektocht naar kennis en perfectie die het humanisme kenmerkte. Het classicisme nam dit alles over en maakte er een nieuwe canon van die streefde naar absolute perfectie via de kunst. Het was het tijdperk van de Franse Verlichting en de Franse Revolutie (1789)

Doorsnede van Villa Capra, de Andrea Palladio (Illustratie van I Quattro Libri dell’Architettura, 1570).

L’art poëtique van Nicolas Boileau.

 Viaje del Parnaso, van Miguel de Cervantes.

Reliëf op de noordzijde van de triomfboog Porte Saint-Denis, Parijs : De inname van Maastricht.

Obélisque – Place de la Minerve. Bernini: Olifantje van Bernini, Rome, 1667.

Picturale voorstelling van het vernielde ruiterstandbeeld van Louis XIV, door Girardon.

Wren: St Paul’s Cathedral, Londen, 1675-1710.

In feite wordt een fase van de Italiaanse Renaissance ook wel “Classicisme” genoemd: de hoogrenaissance van het eerste kwart van de 16e eeuw, toen de figuren van de “grote vier” (Leonardo, Bramante, Rafaël en Michelangelo) die het centrum van de kunst van Florence naar Rome verplaatsten (de laatste drie, terwijl de eerste zijn dagen beëindigde in Frankrijk, dat zich openstelde voor de Italiaanse invloed – school van Fontainebleau – zoals heel Europa – Noordse Renaissance, Spaanse Hoog-Renaissance) en naast elkaar leefden.

De drie neven, Annibale, Ludovico en Agostino Carracci.

Aan het begin van de 17e eeuw had het classicisme een tegenstelling met de barok, aanvankelijk op het gebied van de schilderkunst (de Carracci of Guido Reni versus Caravaggio) die zich in de loop der jaren als een ideeënstrijd uitbreidde naar het gebied van de literatuur, juist toen de barokke canons deze bijna volledig beheersten. Het classicisme kreeg aan het eind van de 17e eeuw vat op de literatuur en werd vastgelegd in Boileau’s essay L’art poëtique (1674), waarin hij pleit voor een emotionele literatuur die de gevoelens van de lezer/kijker bereikt, maar dat doet door het filter van het intellect. Hiermee keerde Boileau zich tegen de excessen van wat later barok en rococo zou worden genoemd, en pleitte hij voor het herstel van de klassieke plechtstatigheid en de waarden van harmonie en evenwicht die de literatuur van de Oudheid beheersten. Er werd gestreefd naar harmonie en evenwicht tussen vorm en inhoud, bewuste beheersing in de ontwikkeling van thema’s en een gevoel voor rationele orde en formele proporties.

Het tijdperk van de Verlichting identificeerde zich met een visie op de oudheid die weliswaar aansloot bij het classicisme van de vorige eeuw, maar die werd opgeschud door de natuurkunde van Sir Isaac Newton, de verbeteringen op het gebied van machines en metingen, en een gevoel van bevrijding dat zij zagen in de Griekse beschaving, met name in haar strijd tegen het Perzische Rijk. De sierlijke, organische en complex geïntegreerde vormen van de barok maakten plaats voor een reeks bewegingen die zichzelf uitdrukkelijk als “klassiek” of “neo-klassiek” beschouwden, of snel als zodanig zouden worden bestempeld. Zo werd de schilderkunst van Jacques-Louis David gezien als een poging om terug te keren naar formeel evenwicht, helderheid, mannelijkheid en kracht in de kunst.

Fundación y Estatutos de la Real Academia Española, 1715. In de illustratie het motto van die instelling: limplia, fija y da esplendor.

Illustratie voor La Ilíada, John Flaxman, 1795.

De 19e eeuw zag het klassieke tijdperk als de voorloper van het academisme, met bewegingen als het uniformitarianisme in de wetenschappen, en het creëren van strenge categorieën in de kunst. Verschillende bewegingen van de Romantiek zagen zichzelf als klassieke opstanden tegen een heersende trend van emotionalisme en onregelmatigheid, bijvoorbeeld de Pre-Raphaelieten. Tegen die tijd was het classicisme oud genoeg dat eerdere klassieke bewegingen een opleving kregen; zo werd de Renaissance gezien als een middel om het organische middeleeuwse te combineren met het geordende klassieke. In de 19e eeuw werden veel klassieke programma’s in de wetenschappen voortgezet of uitgebreid, met name het Newtoniaanse programma om de beweging van energie tussen lichamen te verklaren door middel van uitwisseling van mechanische en thermische energie.

De 20e eeuw zag een aantal veranderingen in de kunsten en wetenschappen. Het classicisme werd zowel gebruikt door degenen die de veranderingen in de politieke, wetenschappelijke en sociale wereld verwierpen of als tijdelijk beschouwden, als door degenen die de veranderingen omarmden als een middel om het vermeende gewicht van de 19e eeuw omver te werpen.

Kort samengevat, de karakteristieken van het classicisme zijn:

        • Terugkeer voor naar de esthetische en filosofische waarden van de klassieke oudheid: eenvoud, eenheid, soberheid, rationaliteit, harmonie en mimesis (nabootsing van de werkelijkheid).
        • Belangrijke manifestaties in de verschillende kunsten: muziek, literatuur, beeldhouwkunst, schilderkunst, architectuur, enz.
        • Streven naar een universeel, idealistisch, harmonieus, helder en sober kunstmodel, waarin verhoudingen en evenwicht bewaard bleven.
        • Deels tijdgenoot van het maniërisme en daarna van de barok en rococo, gedurende de hele 19e eeuw bleef het de dominante trend.

Het theater en de literatuur


Het literair classicisme is voornamelijk in Frankrijk tot bloei gekomen aan het eind van de 17e eeuw, en van daar uit over heel Europa uitgewaaierd. Het classicisme in het theater werd ontwikkeld door 17e eeuwse Franse toneelschrijvers op basis van wat zij beschouwden als de regels van het Griekse klassieke theater, inclusief de “klassieke eenheden” van tijd, plaats en actie, gevonden in de Poëtica van Aristoteles.

        • Molière in klassieke kleding, door Nicolas Mignard, 1658.

          Eenheid van tijd betekende dat de gehele actie van het stuk zich moest afspelen in een fictieve periode van 24 uur.
        • Eenheid van plaats betekende dat de actie zich op één locatie moest afspelen.
        • Eenheid van actie betekende dat het stuk opgebouwd moest zijn rond één enkele ‘plotlijn’, zoals een tragische liefdesaffaire of een conflict tussen eer en plicht.

Theater was het belangrijkste literaire genre van die tijd, proza was slechts in opkomst, maar ook de verhaallijn in romans diende zich aan strikte regels te houden.

Voorbeelden van classicistische toneelschrijvers zijn Pierre Corneille, Jean Racine en Molière. In de periode van de Romantiek werd Shakespeare, die zich aan geen van de klassieke regels hield, het middelpunt van de Franse ruzie daarover, waarin de Romantici uiteindelijk zegevierden; Victor Hugo behoorde tot de eerste Franse toneelschrijvers die deze overeenkomsten doorbraken.

De muziek


Het classicisme is een periode in de muziekgeschiedenis van grofweg 1750 (de dood van Johann Sebastian Bach) tot 1820. Het classicisme volgt op de barok en wordt op zijn beurt gevolgd door de romantiek.

Het speelde zich af in de westerse muziek in ongeveer dezelfde tijd als het classicisme in de beeldende kunst en de literatuur, maar het verschil is dat er geen sprake is van het teruggrijpen op vormen van de muziek in de Oudheid.

Thomas Haydn.
Wolfgang-Amadeus Mozart
Johann Nepomuk Hummel

De naam, klassieke muziek, wordt ontleend aan de periode van het classicisme.  Binnen de muziekgeschiedenis is zij echter zeer kort, en omvat hoofdzakelijk de periode waarin Wolfgang Amadeus Mozart en Joseph Haydn en hun vele tijdgenoten hun werken componeerden.

De architectuur


Vila Capri grondplan waarin de geometrische verhoudingen zichtbaar zijn.

Het classicisme in de architectuur ontwikkelde zich tijdens de Italiaanse Renaissance, met name in de geschriften en ontwerpen van Leon Battista Alberti en het werk van Filippo Brunelleschi. Het legt de nadruk op symmetrie, proportie, geometrie en de regelmaat van onderdelen, zoals die blijken uit de architectuur van de Klassieke Oudheid en in het bijzonder de architectuur van het oude Rome, waarvan nog vele voorbeelden zijn overgebleven.

Vila Capri ook wel Villa Rotonda genoemd, Andrea Palladio en Vicenzo Scamozzi, 1591.

Interieur van de Villa Capra, met fresco’s van Ludovico Dorigny.

Geordende regelingen van zuilen, pilasters en lateien, alsmede het gebruik van halfronde bogen, halfronde koepels, nissen en aedicula vervingen de complexere verhoudingssystemen en onregelmatige profielen van de middeleeuwse gebouwen. Deze stijl verspreidde zich snel naar andere Italiaanse steden en vervolgens naar Frankrijk, Duitsland, Engeland, Rusland en elders.

Het Sint Pietersplein, Vaticaanstad, een ontwerp van Bernini.

In de 16e eeuw hielp Sebastiano Serlio de klassieke orden te codificeren en de Italiaanse architect die zeer veel invloed zou uitoefenen op de classicistische bouwstijl was Andrea Palladio (1508–1580). Hij ontwikkelde de pricipes die leidde tot de lange traditie van de Palladiaanse architectuur. Voortbouwend op deze invloeden vestigden de 17e-eeuwse architecten Inigo Jones en Christopher Wren het classicisme stevig in Engeland. Het palladianisme zou hier nog tot ver in de 18e eeuw navolging vinden.  In de classicistische architectuur worden vaste verhoudingen in de compositie toegepast en zijn de zuil, de pilaster en het fronton de belangrijkste bouwelementen.

Hollands classicisme, het stadhuis van Maastricht (architect Pieter Post).

Belangrijke bouwmeesters van de classicistische barok zijn de Italiaan Gian Lorenzo Bernini, de Fransen Louis Le VauClaude Perrault en Jules Hardouin-Mansart en de Brit John Vanbrugh (tevens toneelschrijver). In de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden beleefde het Hollands classicisme zijn bloeitijd van 1625 tot 1665. Belangrijke architecten waren Jacob van CampenPieter PostDaniël Stalpaert en Philips en Justus Vingboons.

De beeldende kunst


De schilderkunst en beeldhouwkunst van de Italiaanse Renaissance worden gekenmerkt door hun vernieuwing van klassieke vormen, motieven en onderwerpen. In de 15e eeuw was Leon Battista Alberti belangrijk in het theoretiseren van veel van de ideeën voor de schilderkunst die met Rafaëls School van Athene tijdens de Hoog-Renaissance tot volle wasdom kwamen. De thema’s in de classicistische schilder- en beeldhouwkunst zijn vaak ontleend aan de antieke geschiedenis en de mythologie en zijn soms moralistisch of heroïsch van aard. De thema’s werden grotendeels ononderbroken voortgezet in de 17e eeuw, toen kunstenaars als Nicolas Poussin en Charles Le Brun het meer rigide (de strenge regels volgend) classicisme vertegenwoordigden. In de beeldhouwkunst steunt de compositie op relatief eenvoudige vormen (in vergelijking met barok en rococo). Dominant aanwezig zijn monumentaliteit, klassieke vormen, duidelijke contourlijnen en natuurlijk coloriet (de inwerking op een toeschouwer van alle kleuren in een schilderij of landschap). Net als de Italiaanse classicistische ideeën in de 15e en 16e eeuw, verspreidde het zich in het midden en het einde van de 17e eeuw door Europa.

Salvator Rosa: Pythagoras uit de onderwereld, 1665.

 In Italië kunnen zowel de navolgers van de grote renaissance schilders, als de caravaggisten tot het classicisme gerekend worden, zoals Salvator Rosa en, wat later, de graficus Giovanni Battista Piranesi. In Frankrijk waren Nicolas PoussinClaude LorrainPhilippe de ChampaigneCharles Alphonse du Fresnoy en Charles Le Brun de bekendste classicisten. In de Nederlanden kunnen Gerard van HonthorstGerard Seghers en Gerard de Lairesse tot het classicisme gerekend worden. Ook van de architect Pieter Post zijn enkele schilderijen bekend.

Schepenbank in de vierschaar van Amsterdam (Paleis op de Dam, Artus Quellinus 1660).

 

Algardi: Praalgraf van Paus Leo XI, 1640-44

 

Detail van de vierstromenfontein van Gian Lorenzo Bernini.
Portret van Madame Raymond de Verninac, door Jacques Louis David.

Het latere classicisme in de schilder- en beeldhouwkunst uit het midden van de 18e en 19e eeuw wordt algemeen aangeduid als neoclassicisme.

Politieke filosofie


Het classicisme in de politieke filosofie gaat terug tot de oude Grieken. De westerse politieke filosofie wordt vaak toegeschreven aan de grote Griekse filosoof Plato. Hoewel de politieke theorie van deze tijd begint bij Plato, wordt deze al snel complex wanneer Plato’s leerling, Aristoteles, zijn eigen ideeën formuleert. “De politieke theorieën van beide filosofen zijn nauw verbonden met hun ethische theorieën, en hun belangstelling gaat uit naar vragen over grondwetten of regeringsvormen.”

Portret van Socrates. Marmer, Romeins kunstwerk (1e eeuw), misschien een kopie van een verloren gegaan bronzen beeld gemaakt door Lysippos
Buste die Plato voorstelt. Marmer, Romeinse kopie naar een Grieks origineel uit het laatste kwart van de 4e eeuw.
Borstbeeld van Aristoteles. Marmeren, Romeinse kopie naar een Grieks bronzen origineel van Lysippos uit 330 voor Christus; de albasten mantel is een moderne toevoeging.

Plato en Aristoteles zijn echter niet de voedingsbodem, maar slechts de zaden die groeiden uit een voedingsbodem van politieke voorgangers die eeuwen voor hun tijd over dit onderwerp hadden gedebatteerd. Herodotus schetste bijvoorbeeld een debat tussen Theseus, een koning uit die tijd, en de boodschapper van Creon. Het debat toont simpelweg de voorstanders van democratie, monarchie en oligarchie en hoe zij allen over deze regeringsvormen denken. De schets van Herodotus is slechts één van de beginnende kiemplanten waarop Plato en Aristoteles hun eigen politieke theorieën lieten groeien.

Een andere Griekse filosoof die centraal stond in de ontwikkeling van de klassieke politieke filosofie was Socrates. Hoewel hij geen theoriebouwer was, stimuleerde hij medeburgers vaak met paradoxen die hen uitdaagden na te denken over hun eigen overtuigingen. Socrates vond dat “de waarden die bepalend zouden moeten zijn voor hoe individuen hun leven leiden, ook het politieke leven van de gemeenschap zouden moeten bepalen.” Hij vond dat de inwoners van Athene rijkdom en geld te veel betrokken bij de politiek van hun stad. Hij veroordeelde de burgers voor de manier waarop ze rijkdom en macht vergaarden boven eenvoudige zaken als projecten voor hun gemeenschap.

Net als Plato en Aristoteles kwam Socrates niet alleen met deze ideeën. Socrates idealen gaan terug op Protagoras en andere ‘sofisten’. Deze ‘leraren in politieke kunsten’ waren de eersten die dachten en handelden zoals Socrates deed. Waar de twee verschillen is de manier waarop ze hun idealen in praktijk brachten. Protagoras’ idealen waren geliefd in Athene. Terwijl Socrates de burgers uitdaagde en onder druk zette en niet zo geliefd was.

Uiteindelijk moet het oude Griekenland worden gecrediteerd met het fundament van de Klassieke politieke filosofie.

Etymologie


Etymologie is de wetenschap die de herkomst en de geschiedenis van een woord onderzoekt.
De oorsprong van het woord classicisma  lijkt voort te komen uit het gebruik van het woord classici. Classici waren de “eerste klasse burgers” die als eerste opgeroepen werden om te stemmen bij de Romeinse volksvergaderingen. Toen Aulus Gellius (Romeins schrijver en taalgeleerde) een scriptor classicus tegenover een scriptor proletarius plaatste (een klassieke auteur tegenover een minder voorname auteur), droeg deze omschrijving een kwaliteitsimplicatie in zich die nog steeds actueel is: men spreekt van een werk als ‘classic’ in de zin dat het een model is dat navolging verdient. In de vroege Middeleeuwen werd de term classicus gebruikt in tegenstelling tot modernus, om de eenvoud en tijdloosheid van de oude “classics” aan te prijzen tegenover de aanstellerij en platvloersheid van de “moderns” van de 5e of 6e eeuw. Gedurende de Middeleeuwen voegde de veelvuldige verering van de “classics” als onbetwiste autoriteiten van de scholastiek een nieuwe betekenis toe, die zelfs als een valse etymologie overkwam: die van “klassiek” als “bestudeerd in de klassen” van de scholen of colleges (de studia generalia, instelling waaruit de eerste universiteiten in het Latijns-Christendom zijn voortgekomen) en dus synoniem met “scholastiek”; dat wil zeggen, studiewaardig en een model voor de jeugd. Het gebruik van de termen “classic” en “classicisme” om het esthetische ideaal en de periode aan te duiden komt in de 16e, 17e en 18e eeuw. De Franse term classicisme lijkt achteraf te zijn bedacht door de romantici in hun reactie tegen de academische regels, en verschijnt voor het eerst in Stendhals Racine et Shakespeare (1823-1825) en iets later in het voorwoord van Victor Hugo’s Cromwell (1827). Classicisme is een lastige term die in feite alleen maar duidt op een terugkeer naar de klassieken, maar die in verschillende delen van Europa niet altijd naar dezelfde periode binnen de kunstgeschiedenis verwijst. Het is geen begrip dat in de 20ste eeuw is uitgevonden om de kunstgeschiedenis te verklaren; er is een waarneembare neiging bij sommige kunstenaars en in bepaalde tijden om op een klassieke manier te werken: hun vooraf ingestelde beschouwing is te zien aan de kenmerken van hun werk.”

De eed van de Horatii, een schilderij uit 1784 van de Franse schilder Jacques-Louis David.

 

Naar boven

Verwant aan dit onderwerp:

Annountations

This was one of the stories in the non-commercial website spaanseverhalen.com. The stories in this website are not static, the stories will be changed regularly, please look at this notice:

Last updated 2023-01-29

Coralma*

Sources and references:
The mostly foreign texts from wikipedia are available under the Creative Commons Attribution-Share Alike licence. I have translated, mixed, and often supplemented these texts with my own knowledge, and experience, gained during the time I live in Spain, and work on these articles.
Other source references may also be included, which may be things that I, while researching the articles, have read and incorporated into these texts

      • Spanish language Wikipedia|titel=Clasicismo|pagecode=148821665| date=20201205
      • Wikipedia|titel=Classicisme|pagecode=63085599| date=20230126
      • English language Wikipedia|titel=Classicisme|pagecode=1132194555| date=20230128

These texts are available under the licence Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen 3.0. CC BY-SA 3.0

Other references are:

The photos/images are licensed under Wikimedia Creative Commons: CC0 1.0CC BY 1.0, CC BY-SA 1.0, CC BY 2.0, CC BY-SA 2.0, CC BY-NC-SA 2.0, CC BY 2.5, CC BY-SA 2.5, CC BY 3.0, CC BY-SA 3.0, CC BY 4.0, CC BY-SA 4.0, Free Art License 1.3, GPL3 Free Software or Public Domain

If you click on one of the links below, you will find the full information of these photos/images, the author, or the licence.

Coralma*, is own work that mostly can be found as a CC0 1.0 or CC BY-SA 4.0 file in Wikipedia Commons.


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

De niet genomen weg

Fietsen, wandelen, reizen, foto's, gedachten en meer.

Hans Brongers Buitenfotografie

VOOR DAG EN DAUW IN DE NATUUR / BEFORE DAY AND DEW INTO NATURE

%d bloggers liken dit: